انديشهء شاه - خدايى مصريان كهن هماهنگ نيست ، و آنان برنمىتافتند كه داستان شكست فرعون ، شاه خدايشان و پيروزى بردگان عبرانى را بر برگ‌هاى تاريخ جاودانه سازند . و از اين جاست كه تا كنون با همهء انبوهى و فراوانى آثار و اسنادى كه از مصر كهن و از روزگار فرعونان باقى مانده است ، در هيچ سند و نوشته‌اى نام موسى و داستان بيرون شدن بنى اسرائيل از مصر را نديده‌ايم . « 1 » دوم : تناقض‌گويى روشن ميان متون تورات در اين باره ، به گونه‌اى كه پژوهشگران از آن به دو تاريخ متفاوت دست يافته‌اند ، دو تاريخى كه بيش از دويست سال با يكديگر دورى و دوگانگى دارند : كسانى بر پايهء گزارشى در سفر اول پادشاهان ، تاريخ خروج بنى اسرائيل را در روزگار تحوتمس سوم ( 1490 - 1436 ق . م ) پنداشته‌اند . « 2 » و كسانى ديگر بر بنياد گزارشى در سفر خروج ، آن را در روزگار رامسس دوم ( 1290 - 1224 ق . م ) شمرده‌اند . « 3 » سوم : اين كه قرآن و تورات هيچ كدام نام فرعونى را كه در روزگار موسى مىزيسته است ، ياد نكرده‌اند ، با اين كه برجسته‌ترين داستان پيامبران در قرآن كريم ، دو داستان بلند و مفصل است . اين دو داستان ، سرگذشت رسالت را در يكى از ريشه‌دارترين امت‌ها در تمدّن‌هاى انسانى - يعنى مردم بين النهرين و مردم مصر بيان مىكند ؛ و اين كه نهضت پيامبران در ميان ايشان عليه عبادات جاهلانه و غير عقلانى بود كه بيشتر با عبادات مذموم و مطرود روزگار قديم در هم آميخته بود . با اين همه از فرعونى كه موسى با او رويارو بوده ، نامى نيامده است ، زيرا در داستان‌هاى قرآنى ، نام چندان جايگاهى ندارد ، كه قرآن كتاب رهنمونى و راهبرى به راه درست است و از اين روى آن گاه كه به داستان روى مىآورد ، تنها به گزارش نكته‌ها و رويدادهاى پيشينيان كه عبرت‌انگيز و درس آموزاند ، بسنده مىكند و كتاب تاريخ نيست تا همهء ريز و درشت رويدادها را باز گويد . به هر روى برجسته‌ترين ديدگاه‌ها دربارهء تاريخ خروج اسرائيليان از مصر پنج ديدگاه است : 1 . هنگام رانده شدن هيكسوسيان از مصر و به روزگار احمس اول حوال سال 1575 پيش از ميلاد ؛ 2 . در روزگار تحوتمس سوم ( 1490 - 1436 ق . م ) يا پسرش آمنحوتپ دوم ( 1436 - 1413 ق . م ) ؛ 3 . در اواخر روزگار اخناتون ( 1367 - 1350 ق . م ) و چه بسا در ميانهء

--> ( 1 ) . محمد بيومى مهران ، اسرائيل ، 1 / 314 - 315 . ( 2 ) . اول پادشاهان ، 6 : 1 . ( 3 ) . سفر خروج ، 1 : 10 .